دو فصلنامه بین‌المللی «پژوهش‌های نوین ادبی»

دو فصلنامه بین‌المللی «پژوهش‌های نوین ادبی»

فردوسی و شاهنامه در متون منثور عرفانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دکتری گروه زبان و ادبیات فارسی، گرایش ادبیات عرفانی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ارومیه، ایران.
چکیده
داستان­های اساطیری و ملی، در متون ادبی و غیرادبی و عرفانی و جز آن، از وجوه متعددی مورد توجه بوده­ است. در این پژوهش که به روش توصیفی تحلیلی و با استفاده از منابع کتاب‌خانه‌ای انجام گرفته؛ به بررسی چند موضوع اساسی خواهیم پرداخت: ارزیابی وثاقت ستایش و بزرگداشت فردوسی و شاهنامه از سوی عرفا در روایات موجود در متون عرفانی و غیرعرفانی؛ تأثیر جریان­های فکری حاکم بر عصر در ایجاد نگاه مثبت یا منفی در میراث عرفانی نسبت به شاهنامه و داستان­های شاهنامه­ای؛ بررسی دلایل ورود برخی ابیات شاهنامه یا منسوب به شاهنامه به متون عرفانی. بررسی انجام شده نشان می‌دهد به دلیل اشتهار و رواج برخی ابیات شاهنامه در متون مختلف، این ابیات به احتمال و بر اساس شواهد به‌جا مانده در متون، از نیمة سدة پنجم به بعد به منابع عرفانی راه یافته باشد جز چند روایت، از خلال برخی آثار عرفانی که گواهی بر تمجید و تعظیم صریح عرفایی معدود از فردوسی و اثر سترگ اوست؛ می­توان به جایگاه حماسة ملی نزد صوفیه و عرفا پی برد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Ferdowsi and Shahnameh in mystical prose texts

نویسنده English

somayeh jabbarpour
Ph.D. Department of Persian Language and Literature, Department of Mystical Literature, Faculty of Literature and Humanities, Urmia University, Iran.
چکیده English

Mythological and national stories, in literary, non-literary, mystical texts and other than that, have been of interest from several aspects. In this research, which has been done by descriptive-analytical method and using library resources, some basic issues will be examined: evaluating the authenticity of the praise and honoring of Ferdowsi and Shahnameh by mystics in the traditions found in mystical and non-mystical texts, The effect of the thought movements of the present era in creating a positive or negative view of the mystical heritage in relation to the Shahnameh and its stories, investigating the reasons why some verses of the Shahnameh or attributed to the Shahnameh were included in mystical texts. The research shows that due to the popularity and prevalence of some of the Shahnameh verses in various texts, these verses probably and based on the evidence left in the texts, have entered mystical sources from the middle of the fifth century onwards. Except for a few narrations, through some mystical works that testify to the explicit praise of a few mystics of Ferdowsi and his great work, the position of the national epic among Sufis and mystics can be understood.

کلیدواژه‌ها English

Ferdowsi
Shahnameh
mystical prose texts
mysticism
epic
قرآن کریم
آشتیانی، سید جلال­الدین (1370)، شرح مقدمة قیصری بر فصوص الحکم، چاپ 3، تهران: امیرکبیر
آشتیانی، سید جلال­الدین (1381)، شرح بر زادالمسافر، قم: بوستان کتاب
آیدنلو، سجاد (1396)، در حضرت سیمرغ، تهران: موقوفات دکتر محمود افشار
آیدنلو، سجاد (1399)، آذربایجان و شاهنامه، تهران: موقوفات دکتر محمود افشار با همکاری انتشارات سخن
آیدنلو، سجاد (1398)، «جهان را بلندی و پستی تویی...»، شعرپژوهی، سال 11، شمارة 2، پیاپی40­، صص 30-1
آیدنلو، سجاد (1395)، «درختی که تلخ آمد او را سرشت ...»، جستارهای ادبی، شمارة 193، ­صص129-107
آیدانلو، سجاد (1389)، «کرامیه و شاهنامه»، مطالعات ایرانی، شمارة 18، صص8-1.
آیدنلو، سجاد (1386)، «تندم فردوسی­وار (فردوسی و شاهنامه در مرزبان­نامه)»، در نارسیده ترنج، اصفهان: مانا
بشری، جواد (1398)، «ابیات شاهنامه در خلق الانسان نیشابوری (پیش از 521 ق)»، ادب فارسی، سال 9، شمارة 1 (پیاپی: 23)، صص 121-101
بلخاری قهی، حسن (1398) «رأی امام محمد غزالی در باب واقعة غدیر: علی(ع) در ترازوی حکمت»، روزنامة اعتماد، شمارة 4376، یکشنبه: 5 خرداد، ص14
پورجوادی، نصرالله (1358)، سلطان طریقت (سوانح زندگی و شرح آثار احمد غزالی)، تهران: آگاه
پورجوادی، نصرالله (1384)؛ عین­القضات و استادان او، چاپ 2، تهران: اساطیر
پورجوادی، نصرالله (1366)، «شرح احوال شیخ محمد معشوق طوسی»، معارف، شمارة 11، صص 178-177
تبریزی، محمدکاظم بن محمد (اسرار علیشاه) (1388)، منظر الاولیاء، تصحیح: میرهاشم محدث، تهران: کتاب‌خانه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی
ترکه اصفهانی، صائن­الدین علی (1375)، عقل و عشق یا مناظرات خمس، تصحیح: اکرم جودی نعمتی، تهران: میراث مکتوب
ترکه اصفهانی، صائن­الدین علی (1384)، شرح نظم الدر (شرح قصیدة تائیة ابن فارض)، تصحیح اکرم جودی نعمتی، تهران: میراث مکتوب
 
تهرانی، آقا بزرگ (بانک اطلاعات کتب و نسخ خطی): www.aghabozorg.ir.
تهرانی، علامه سید محمدحسین (1418 ق)، امام­شناسی، جلد 6، چاپ 2،مشهد: علامه طباطبایی
تهرانی، علامه سید محمدحسین (1389)، سراج­السائرین، تصحیح و توضیح: حسن نصیری جامی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
تهرانی، علامه سید محمدحسین (1387)، کنوزالحکمة، پژوهنده: علی فاضل، تصحیح و تعلیقات: دکتر حسن نصیری جامی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
جامی، عبدالرحمن (1370)، نقد النصوص فی شرح نقش الفصوص، تصحیح: سید جلال­الدین آشتیانی، تهران: وزارت ارشاد اسلامی
حسن­زادة آملی، علامه حسن (1381)، هزار و یک کلمه، جلد 1و2، چاپ3، قم: بوستان کتاب
حسن­زادة آملی، علامه حسن (1370)، قرآن و عرفان و برهان از هم جدایی ندارند، تهران: مطالعات و تحقیقات فرهنگی
حسن­زادة آملی، علامه حسن (1365)، هزار و یک نکته، چاپ 5، تهران: رجا
خطیبی، ابوالفضل (1399)، «بیت­های شاهنامه در کتاب خلق­الانسانِ بیان الحق نیشابوری»، کهن نامة ادب پارسی، یازدهم، شمارة دوم، صص168/155.
خوارزمی، تاج­الدین حسین (1379)، شرح فصوص­الحکم، تصحیح: علامه حسن‌زادة آملی، قم: بوستان کتاب
خوارزمی، کمال­الدین حسین (1384)، ینبوع­الاسرار، ج1، تصحیح: مهدی درخشان، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی
داعی شیرازی، شهرت نظام‌الدین محمود بن حسن حسنی (1377): نسایم گلشن راز (شرح گلشن راز)، تصحیح: پرویز عباسی داکانی، تهران: الهام
دبیرسیاقی، دکتر سید محمد (1383)، «نقد و رد افسانه­ها دربارة فردوسی و شاهنامه»، نامة انجمن، شمارة 13، صص70-54
دهخدا، علی­اکبر (1392)، لغت نامه، نرم­افزار لغت­نامه دهخدا (نسخة جدید)، تهران: دانشگاه تهران
ذکاوتی قراگوزلو، علیرضا (1369)، «سخنی کوتاه دربارة کتاب سرّالعالمین و کشف ما فی­الدارین»، معارف، دورة 7، شمارة 3، اسفند، صص72-69
ریاحی، محمدامین (1382)، سرچشمه­های فردوسی شناسی، چاپ 2، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
سبزواری، ملا هادی (1374)، شرح مثنوی (سبزواری)، تصحیح: مصطفی بروجردی، تهران: وزارت ارشاد اسلامی
سجاسی، اسحاق بن ابراهیم (1368)، فرائد‌ السلوک، تصحیح: عبدالوهاب نورانی وصال و غلامرضا افراسیابی‏، تهران: پاژنگ
سروش، عبدالکریم (1368)، «جامة تهذیب بر تن احیاء (تطبیق ناقدانه المحجة البیضاء و احیاء علوم‌الدین)»، فرهنگ، شمارة 4 و 5، صص­ 100-1
سمنانی، علاءالدوله (1390)، مصنفات فارسی، به اهتمام نجیب مایل­هروی، چاپ 3، تهران: انعلمی و فرهنگی
سهروردی، شیخ شهاب­الدین عمر (1392)، عوارف المعارف، ترجمة ابومنصوربن عبدالمؤمن اصفهانی، به اهتمام قاسم انصاری، چاپ 5، تهران: علمی و فرهنگی
سیف، عبدالرضا و دیگران (1382)، «بازتاب شاهنامة فردوسی در غزلیات شمس مولوی»، گلناز عاملی و معصومه محمدزاده، مجلة دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، دورة 55-54، شمارة 169-168، صص 80-61
شفیعی­کدکنی، محمدرضا (1393)، درویش ستیهنده (از میراث عرفانی شیخ جام)، تهران: سخن
شفیعی­کدکنی، محمدرضا (1389)، «حماسه­ای شیعی از قرن پنجم»، ضمیمة آینة میراث، ضمیمة 20، سال هشتم، صص 176-94
صدرالمتألهین شیرازی، ملاصدرا (1388)، ترجمة اسفار اربعه (سفر اول/ ج2)، ترجمة محمد خواجوی، چاپ 4، تهران: مولی
صفا، ذبیح­الله (1384)، حماسه­سرایی در ایران، چاپ 7، تهران: امیرکبیر
صفری آق­قلعه، علی (1395)، اشعار فارسی پراکنده در متون (تا سال 700ق)، دوجلدی، تهران: انتشارات دکتر محمود افشار با همکاری انتشارات سخن
عزلتی خلخالی، ادهم (1381)، رسائل فارسی ادهم­خلخالی، جلد1، به اهتمام عبدالله نوری، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی
عین­القضات، عبدالله بن محمد (1387)، نامه­های عین­القضات همدانی، جلد 1و2، چاپ 2، به اهتمام دکتر علینقی منزوی و دکتر عفیف عسیران، تهران: اساطیر، غزالی، ابوحامد محمد (1416 ق)، مجموعة رسائل الامام الغزالی، بیروت: دارالفکر
غزالی، ابوحامد محمد (1383)، کیمیای سعادت، تصحیح: حسین خدیو جم، جلد 2، تهران: علمی و فرهنگی
غزالی، احمد بن محمد (1389)، مجالس، تصحیح: احمد مجاهد، چاپ2، تهران: دانشگاه تهران
غلامی، علی (1392)، ابیات پراکندة شاهنامه در منابع کهن فارسی تا پایان هفتصد هجری قمری، رسالة دکتری، دانشگاه تهران، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی
فانی، کامران (1363)، «فهرست آثار چاپی غزالی»، معارف، شمارة 3، صص 222-209
فردوسی، حکیم ابوالقاسم (1388)، شاهنامه (7ج)، بر اساس نسخة نُه جلدی چاپ مسکو، تهران: ققنوس
فردوسی، حکیم ابوالقاسم (1366)، شاهنامه، تصحیح جلال خالقی مطلق، با مقدمة احسان یارشاطر، چاپ 2، نیویورک: Bibliotheca Persica
فردوسی، حکیم ابوالقاسم (1386)، شاهنامه، به کوشش جلال خالقی مطلق، تهران: مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی
کاشفی سبزواری، حسین بن علی (1369)، مواهب علیه، تصحیح: سیدمحمدرضا جلالی نائین، تهران: اقبال
کلانتری، سید حسن (1380)، بررسی اشعار شاهنامة فردوسی در آثار منثور تا قرن هشتم، پایان نامة کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت معلم تهران، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی
میبدی، ابوالفضل رشیدالدین (1389)، کشف الاسرار و عدة الابرار، به اهتمام علی­اصغر حکمت، جلد3و7و10، چاپ 8،  تهران: امیرکبیر
مسعود، مختار (1397): «نورافشانی خداوند سخن در آسمان ادب پارسی»، سایت خبرگزاری ایلنا: www.ilna.news، کدخبر: 622648، 25/02/1397
«مؤلف کتاب سرّالعالمین فی کشف ما فی الدارین»، سایت کوئست نت، کد سایت: 63609fa، کد بایگانی: 75508، آخرین بروز رسانی: 16/4/97
مینوی، مجتبی (1354)، فردوسی و شعر او، چاپ2، تهران: دهخدا
نجم رازی، عبدالله­بن­محمد (1/1386)، مرصادالعباد، به اهتمام محمدامین ریاحی، چاپ12، تهران: علمی و فرهنگی
نجم رازی، عبدالله­بن­محمد (2/1386)، مرموزات اسدی در مزمورات داودی، تصحیح: دکتر محمدرضا شفیعی­کدکنی، چاپ3، تهران: سخن
نسفی، عزیزالدین (1386)، کشف الحقائق، تصحیح احمد مهدوی دامغانی، تهران: علمی و فرهنگی.
همائی، علامه جلال­الدین (1387)، غزالی نامه، تهران: هما
همدانی، سیدعلی (1370)، احوال و آثار میر سیدعلی همدانی، محمد ریاض، چاپ2، پاکستان: مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان
وراوینی، سعدالدین (1376)، مرزبان­نامه، تصحیح: محمد روشن، چاپ3، تهران: اساطیر
مؤلف مجهول قرن10 (1388)، اصطلاحات صوفیان (مرآت عشاق)، تصحیح مرضیه سلیمانی، تهران: علمی و فرهنگی
مؤلف ناشناختة قرن 10ق، (1387)، رستم­نامه تصحیح: سجاد آیدنلو، تهران: میراث مکتوب
 
مولف ناشناخته (1389)، هزارحکایت صوفیان، تصحیح: دکتر حامد خاتمی­پور، جلد2، تهران: سخن
مولف ناشناخته (1391)، مقامات منظوم شیخ جام تصحیح: دکتر حسن نصیری جامی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
 
نرم افزار عرفان3  (1392)، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، تهران
نرم افزار تراث 2 (1391)، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، تهران
نفیسی، سعید (1313)، «محمد معشوق طوسی»، مجلة مهر، سال 2، شمارة 8، صص817- 813