دو فصلنامه بین‌المللی «پژوهش‌های نوین ادبی»

دو فصلنامه بین‌المللی «پژوهش‌های نوین ادبی»

تحلیل دستوری و معناشناختی بیت مولانا: «تن ز جان و جان، ز تن مستور نیست/ لیک کس را دید جان دستور نیست» با تأکید بر نقش«دستور» در امتناع دیدن روح

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دکتری زبان و ادبیات فارسی، استاد مدعو دانشگاه فرهنگیان خوزستان، پردیس حضرت رسول(ص)، اهواز، ایران.
چکیده
این پژوهش به تحلیل بینارشته‌ای بیت مشهور مولانا «تن ز جان و جان، ز تن مستور نیست/لیک کس را دید جان دستور نیست» از چهار منظر دستوری، نشانه‌شناختی، معناشناختی و عرفانی می‌پردازد. با اتکا به چارچوب‌های نظری نصر (سلسله مراتب معنایی)، پورنامداریان (نشانه‌شناسی عرفانی)، شیمل (چندلایگی معنا) و زرین‌کوب (زبان به مثابه تجلی‌گاه معنا)، مطالعه حاضر نشان می‌دهد که مولانا چگونه از ظرفیت‌های زبان فارسی برای بیان مفاهیم متعالی عرفانی بهره برده است.

یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که هر واژه در این بیت، شبکه‌ای پیچیده از دلالت‌ها را ایجاد می‌کند. از نظر دستوری، ساختار متقارن مصراع اول بیانگر وحدت وجود، و ساختار نامتقارن مصراع دوم نمایانگر محدودیت‌های ادراک بشری است. تحلیل نشانه‌شناختی واژگان کلیدی مانند «تن»، «جان»، «مستور» و «دستور» نشان داد که این عناصر همزمان در سطوح مادی و معنوی عمل می‌کنند.

مطالعه سطوح چهارگانه معنایی (ظاهری، باطنی، رمزی و عرفانی) و لایه‌های مختلف معرفتی (وجودشناختی، معرفت‌شناختی، عرفانی-تجربی و زبانی-شاعرانه) مؤید آن است که این بیت کوتاه قادر است مفاهیم عمیق فلسفی و عرفانی را در قالب زبانی فشرده ارائه دهد. به ویژه، نظریه ترکیبی زرین‌کوب ثابت کرد که چگونه سه اصل هم‌ارزی صورت و معنا، تناظر ساختار زبانی و معرفتی، و کارکرد نمادین زبان در این بیت تحقق یافته‌اند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Grammatical and Semantic Analysis of Rumi's Verse: "Tan ze jān o jān ze tan mastur nīst" with Emphasis on the Role of "Dastūr" in the Invisibility of the Soul

نویسنده English

ashour hasanzadh arab
PhD in Persian Language and Literature, Visiting Professor at Farhangian University of Khuzestan, Hazrat Rasul Campus, Ahvaz, Iran.
چکیده English

This study presents an interdisciplinary analysis of Rumi's renowned verse "Tan ze jān o jān ze tan mastur nīst/Līk kas rā dīd-e jān dastūr nīst" from four perspectives: grammatical, semiotic, semantic, and mystical. Drawing on the theoretical frameworks of Nasr (hierarchy of meaning), Purnamdarian (mystical semiotics), Schimmel (multilayered meaning), and Zarrinkoob (language as the manifestation of meaning), the research demonstrates how Rumi employed the capacities of the Persian language to express sublime mystical concepts.The findings reveal that each word in this verse creates a complex network of significations. Grammatically, the symmetrical structure of the first hemistich reflects the unity of existence, while the asymmetrical structure of the second hemistich represents the limitations of human perception. A semiotic analysis of key terms such as "tan" (body), "jān" (soul), "mastur" (hidden),and "dastūr" (permission) shows that these elements operate simultaneously on both material and spiritual levels.The examination of four semantic levels (literal, allegorical, symbolic, and mystical) and various epistemological layers (ontological, epistemological, mystical-experiential, and poetic-linguistic) confirms that this concise verse can convey profound philosophical and mystical concepts in a condensed linguistic form. Notably, Zarrinkoob's integrative theory demonstrates how three fundamental principles—the equivalence of form and meaning, the correspondence between linguistic structure and cognitive structure, and the symbolic function of language—are realized in this verse.This research emphasizes the importance of interdisciplinary approaches in analyzing mystical texts while proposing a novel paradigm for interpreting Rumi's works, which can serve as a foundation for future studies in this field

کلیدواژه‌ها English

Rumi
grammatical mysticism
semiotics
hierarchy
استعلامی، محمد (1390)، شرح مثنوی معنوی، تهران: سخن
پورنامداریان، تقی (1384)، سفر در مه: تأملی در شعر عرفانی فارسی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
پورجوادی، نصرالله (1395)، زبان حال در عرفان و ادبیات فارسی، تهران: هرمس.
حسن‌نژاد، علی؛ مسرور، فائزه (1403)، «بررسی هفت مفهوم روان‌شناسی در مثنوی معنوی»، پژوهش‌های نوین ادبی، دورة 3، شمارة 5، صص 115-131
خانلری، پرویز (1373)، تاریخ زبان فارسی، تهران: نشر نو.
راستگو، علی (1402)، «واکاوی نگاه عرفانی مولانا به نماد طوطی در غزلیات شمس»، پژوهش‌های نوین ادبی، دورة 4، شمارة 7، صص 71-99
زرین‌کوب، عبدالحسین (1378)، سرّ نی: نقد و شرح تحلیلی و تطبیقی مثنوی، تهران: علمی.
زمانی، کریم (1389)، شرح جامع مثنوی معنوی، تهران: اطلاعات.
شوکری رشید، جیهاد (1403)، «واکاوی عقلانیت در مثنوی مم و زین بر اساس اندیشة مولانا، پژوهش‌های نوین ادبی، دورة 3، شمارة 5، صص 251-266
شیمل، آنه‌ماری (1379)، شکوه شمس، ترجمة حسن لاهوتی، تهران: علمی و فرهنگی.
صفوی، کوروش (1384)، از زبان‌شناسی به ادبیات، تهران: هرمس.
طبیب‌زاده، امید (1385)، ظرفیت فعل و ساخت‌های بنیادین جمله در فارسی امروز، تهران: مرکز.
فروزانفر، بدیع‌الزمان (1358)، شرح مثنوی شریف، تهران: دانشگاه تهران.
فرشیدورد، خسرو (1382). دستور مفصل امروز بر پایۀ زبان‌شناسی جدید، تهران: سخن.
فلاح، سارا (1402)، «جلوه‌های طنز در دفتر دوم مثنوی»، پژوهش‌های نوین ادبی، دورة2، شمارة 3، صص 223-243
نصر، سیدحسین (1392)، معارف اسلامی در جهان معاصر، تهران: حکمت.
وحیدیان کامیار،تقی (1383)، دستور زبان فارسی یک، تهران: سمت.